Jump to content
Sign in to follow this  
Olcix

Alp Er Tunga

Recommended Posts

Alp Er Tunga'nın, İran destanında da geniş ölçüde yer alışı, onun kahramanlıklarının İranlıların hayatında da derin izler bıraktığına yorumlanmaktadır.

 

 

mitoloji-kahramanlari-alp-er-tunga-37704.jpg

 

Orta Asya kökenli Türk mitolojisinde Yaradılış Destanı'ndan sonra bilinen en eski destan, Alp Er Tunga Destanıdır.

Alp Er Tunga Kimdir?

Destandaki izlerin, tarihi bilgilerle harmanlanmasınadan anlaşıldığına göre; Alp Er Tunga, muhtemelen M.Ö. 7. yüzyılda yaşamış bir Saka hükümdarıdır. Destana göre, Türk-İran savaşlarında adını duyurmuş, ünlü İran hükümdarı Keyhüsrev'e yenilerek öldürülmüştür. Milattan önce, Türkler ile Persler arasındaki savaşların ürünü olan destanın izlerine Firdevsi'nin Şahnâme'sinde de rastlanmaktadır. Alp Er Tunga'nın, bir düşman milletin destanında geniş ölçüde yer alışı, onun kahramanlıklarının İranlıların hayatında da derin izler bıraktığına yorumlanmaktadır.

Alp Er Tunga (veya Alp Er Tonga - Altay Türkçesinde İlb Er Tonga) Türk ve İran efsane ve söylencelerinde adı sıkça geçen efsanevi bir hakandır. Bazı anlatılarda yaşamış önemli bir siyasi kişilik olarak geçerken bazı araştırmacılara göre hayali üretilmiş Türklerin kahramanlık sembolüdür

Tonga sözcüğü aslında leopar cinsinden yırtıcı bir hayvanın adıdır. Bir yiğitlik simgesi olarak alplara isim diye verilir. Uzun saçlı olmak Tonga’yı çağrıştırdığı için alplar saç uzatırlar. Ayrıca cengaverler yırtıcı hayvanların özellikle de aslan, kaplan, pars, tonga gibi hayvanların postlarını giyerler. Bu postlar savaşçılığın sembolüdür.

Alpar Tonga Han, yanında iki tane tunga (leopar) ile resmedilir, sırtında da bir post vardır, postun dişleri başının üzerinden görünür.

Alp-Er-Tonga.jpg

Tüm Türk Dünyasında olduğu kadar, İran ve Ortadoğu haklarının pek çoğu tarafından tanınır. Selçukluların 33 atasından biri olarak sayılır. Yeraltındaki 100 sütunlu demir sarayında yaşar. Alpar (Alper) sıfatıyla anılır. İran mitolojisinde adı Afrasyab olarak geçer.

Yaşamıyla ilgili bilgiler efsanelere dayanan Alp Er Tunga’nın, Turancılarca Türklerin eski atalarının soyundan geldiği öne sürülür. Ayrıca, Divân-ı Lügati’t-Türk’te ve Kutadgu Bilig’de, İran destanı Şehnâme’nin kahramanlarından Efrasiyab (Afrasyab)’la aynı kişi olduğu belirtilir. Şehname’ye göre İran – Turan savaşları sırasında Zaloğlu Rüstem ile giriştiği mücadele sırasında pusuya düşürülüp öldürülmüştür. Öldürülmesiyle ilgili Alp Er Tunga Sagusu, Divân-ı Lügati’t-Türk’ün çeşitli yerlerinde örnek metin olarak verilmiştir.

XIX. yüzyıl sonunda eser vermiş olan Rus şarkiyatçı Radloff, Alp Er Tunga’nın “kahraman bir adam” manasında umumi bir kelime olduğunu belirtmiştir. Bu tez daha sonra eleştirilmiş ve Alp Er Tunga’nın tarihi şahsiyetin adı olduğu öne sürülmüştür. Bazı kaynaklarda da Efrasiyab’ın Türkçe adı olduğu ileri sürülmüştür.

M.S. 10 yüzyılda Kâşgarlı Mahmut tarafından yazılan Divân-ı Lûgati't-Türk'te de destansı Saka hükümdarının sık sık zkredildiği görülür. Alp Er Tunga'nın ölümü konusunda söylenmiş sagu da (ağıt) Kaşgarlı Mahmud tarafından yazıya geçirilmiştir. Bu ağıt, muhtemelen Alp Er Tunga Destanının son bölümünü teşkil ediyordu.

Alp Er Tunga Destanının Özeti

İran coğrafyasında hüküm süren hükümdarlıklardan biri de Kâbil Padişahlığı idi ve devletin başında Zal adlı bir hükümdar vardı. Kabil padişahı Zal, Alp Er Tunga'ya esir düşen İran hükümdarını kurtarmak için Turan ülkesine sefer eyledi.. Alp Er Tunga'yı yendi ama İran hükümdarını kurtaramadı. Zaman geçti. İran ülkesine hükümdar olan Zev de öldü. Bunu fırsat bilen Alp Er Tunga İran'a bir daha savaş açtı. O zamana kadar Zal da yaşlanmıştı. Kendi yerine, Alp Er Tunga'ya karşı oğlu Rüstem'i yolladı. Bu pehlivanın gücü, Anadolu'daki ünlü halk hikayeleri kitaplarında da Zaloğlu Rüstem adıyla övülmüştür. Zaloğlu Rüstem ile Arap Üzengi Cengi hikayeleri şeklinde anlatılan bu ünlü İran kahramanı ile Alp Er Tunga arasında sayısız savaşlar oldu. Savaşların çoğunu Rüstem, bir kısmını da Alp Er Tunga kazandı.

Bu savaşlar devam ederken İran'ın hükümdarı bulunan Keykavus, oğlu Siyavüş'ü ve Zaloğlu Rüstem'i gücendirmişti. Bunun üzerine şehzade Siyavüş kaçıp Alp Er Tunga'ya sığındı. Orada uzun zaman kaldı, hatta Türk yiğitlerinden birinin kızıyla evlendi, Keyhüsrev adını

verdiği bir de oğlu oldu.

alp%20er%20tunga.jpg

Keyhüsrev büyüyünce, İranlılar onu kaçırıp hükümdar yaptılar. Keyhüsrev Zaloğlu Rüstem'i hoş tutup gönlünü aldı ve Alp Er Tunga'nın üzerine gönderdi.

Yine bir çok savaşlar oldu. Çoğunda Alp Er Tunga yenildi. Sonunda Alp Er Tunga'nın direnci zayıfladı, askerleri yoruldu ve ordusu dağıldı, Askeri kalmayınca, yalnızlığa mahkum olan Alp Er Tunga tek başına dağlara çıkıp bir mağarada inzivaya çekildi. Fakat, kaderinden kaçması müğmkün değildi, onun peşinde olan İran askerleri, sonunda onu bularak, öldürdüler.

Ardınfan geriye bu destan ve bu destanda yer alan ama destandan daha meşhur olan ağıt kaldı

***

Alp Er Tunga destanında yer alan aşağıdaki ağıt; İslamiyet öncesi Türk şiirinin tipik örneklerindedir. Orta Asya kültürünüm geleneklerinden olan Yuğ merasinde bu tarz şiirler okunmaktaydı. .

Orta Asya geleneğinde, ölen savaşçılar hemen gömülmez; cesedi bir süre çadırda bekletilir, yakınları da o çadırın önünde at, sığır veya davar kurban ederlerdi.

Kurbandan sonra atlara binilir ve çadırın çevresinde yedi defa dönülürdü. Dönerken ağlayıp çığrışırlar, bir yandan sav ve sagu söylerler; bir yandan da yüzlerini bıçakla çizerek kanatmak ve ağlamak suretiyle yas tutarlardı.

Ardından, daha geniş bir tören hazırlığı yapılır ve yuğ töreni başlardı. Ölen savaşçı, ilkbaharda veya yazın ölmüşse gömmek için yaprakların dökülmesi yani sonbaharın gelmesi beklenirdi. Savaşçı, sonbaharda ya da kışın ölmüşse bu kez de yaprakların yeşermesi, çiçeklerin açması, yani ilkbahar beklenirdi.

Gömme zamanı ölünün şanına göre başka obalardan, yurtlardan dostları ve yakınları toplanırdı. Bu törene gelenlere yuğcu denirdi. Ölü gömülmeden önce yukarıda anlatılan tören bir kez daha, yuğcuların katılımıyla tekrarlanırdı.. Hatta yuğ"a özel olarak sığıtçı denilen ağlayıcılar bulunurdu.

Yuğ törenlerinde ozanların söyledikleri "sagu"lara en iyi örnek Alp Er Tunga Sagusudur. Alp Er Tunga sagusu, Türk şiirinin nazım şekillerinden olan "sagu"ların günümüze ulaşanları içinde en ünlüsüdür.

Alp Er Tunga Sagusu

Alp Er Tunga öldi mü

Issız ajun kaldı mu

Ödlek öçin aldı mu

Emti yürek yırtılur

Ödlek yarağ közetti

Oğrun tuzağ uzattı

Begler begin azıttı

Kaçsa kalı kurtulur

Özlek küni tavratur

Yalnguk küçi kevretür

Erdin ajun savrıtur

Kaçsa takı artılur

Ögreyüki mundağ ok

Munda adın tedeğ ok

Atsa ajun ugrap ok

Tağlar başı kertilür

. . . . .

Uluşıp eren börleyu

Yırtıp yaka urlayu

Sıkrıp üni yırluyu

Sığtap közi örtülür

Alp Er Tunga Ağıtı

***

Günümüz Türkçesiyle Alper Tunga Sagusu

Alp Er Tunga Ağıdı

Alp Er Tunga öldü mü?

Kötü dünya kaldı mı

Zaman öcünü aldı mı

Şimdi yürek yırtılır.

Feleğin silahı hazır

Gizli tuzak kurdurur,

Beyler beyini vurdurur

Kaçsa nasıl kurtulur?

Felek günü tez geçer

Kişi gücünden düşer

Erden dünya boşalır

Kaçsa da gene ölür

Feleğin töresi bu

Bunda çok nedenler var

Atsa dünyaya okun

Dağlar başı kesilir

. . . . .

Erler kurt gibi hıçkırdı

Yaka bağır yırtıp durdu

Acı ağıtlar çığırdı

Yaş akar gözler kurur.

Share this post


Link to post
Share on other sites

Join the conversation

You can post now and register later. If you have an account, sign in now to post with your account.

Guest
Reply to this topic...

×   Pasted as rich text.   Paste as plain text instead

  Only 75 emoji are allowed.

×   Your link has been automatically embedded.   Display as a link instead

×   Your previous content has been restored.   Clear editor

×   You cannot paste images directly. Upload or insert images from URL.

Sign in to follow this  

×
×
  • Create New...