Jump to content
Sign in to follow this  
Renan

Biyolojik Saat Nedir?..

Recommended Posts

Biyolojik Saat Nedir?

 

Hayvanların çoğunda, gündüzün geceye, yazın kışa döndüğünü algı-lamalannı sağlayan bir vakit duygusu ve kavramı vardır. Biyolojik saat tecrübe et bu algı*lama mekanizması, değişmez bir düzen içinde yinelenen gece-gündüz ve mevsim değişiklik*lerine hayvanın kendini hazırlamasına yardımcı olur.

 

Bir hayvanın hayatta kalabilmesi için zamanı bilmesi, daha doğrusu zamanın gün ve sene içindeki akışını idrak edebilmesi gerekir. Şayet bir güvercin her gün akşam karanlığına doğru uyanırsa, bir müddet sonra açlıktan can verir. Zira tohum ve meyveyle beslenen bu kuşlar, hava aydınlık olmadıkça yapraklann arasındaki yiyecekleri göremezler. Aynı biçimde, bir ku*şun kışa girerken yuva kurup yumurtlaması da vakitsizdir.

 

En kolay yapılı hayvanlarda dahi bir biyolojik saat vardır. Amip, terliksi hayvan gibi kolay, tekhücreli hayvanların hayatsal etkin*likleri günlük bir çevrim izler. Sudaki küçük yiyecek parçacıklarını hücrelerinin içine ala*rak sindiren bu canlıların çoğu sadece gün ışığında beslenir. Bu canlılar tamamıyla karanlıkta bırakılsalar dahi, beslenme ve dinlenme vakitlerini gündüz ile gecenin müddetine eşit bir çevrim içinde sürdürürler. Bu da bu tekhücreli hayvanların gündüzün ne vakit bitip, gecenin ne vakit başladığını idrak ede-bildiklerini gösterir. Demek ki bu en kolay canlılarda dahi, dış etkenlerden, bilhassa ışık*tan bağımsız olarak işleyen bir iç denetim mekanizması vardır.

 

Hayvanların çoğunda, çevrimini 24 saatte bitiren biyolojik bir ritim mevzubahisdur. Buna günlük ritim veyahut gece-gündüz ritmi denir. Arı, kelebek, yarasa, baykuş ve daha bir hayli hayvan günün sadece belirli vakitlerinde, yiyecek aramak için yuvasından dışarıya çıkar. Arılar ve kelebekler gün-düzcü hayvanlardır; zira yiyeceklerini yalnız gün ışığında bulabilirler. Yarasa ve baykuşlar ise gececi hayvanlardır; bunlar çok keskin olan duyma ve görme duyularıyla avlarını karanlıkta da bulabilirler. Bir takım hayvanların biyolojik ritmi ise, Ay’ın çekim tesirinden meydana gelen gelgit olayına bağlıdır. Gelgit ritmi daha çok deniz kıyısında yaşayan hayvanlarda görülür. Bu hayvanların bir bölümü yuvalarından veyahut kabuklarından çıkarak yiyecek aramak için suların kabarmasını, bir bölümü de tam tersine suların çekilmesini bekler. Her iki davranış grubundaki hayvanlar denizden uzaklaştırılarak bir laboratuvar havuzunun içinde beslenseler dahi bir müddet daha aynı ritmi savunur ve suların alçalıp kabarma müddetine uygun olarak davranmayı sürdürürler. Fakat denizden uzak kaldıkları süre birkaç haftayı aşınca bu ritim ağır ağır kaybolur. Çünkü biyolojik saatlerinin “doğru zamanı” bildirebilmesi için tabii gelgit çevri*mine gereksinimleri vardır.

 

İnsanda da biyolojik saatin denetimi altında olan kimi günlük ritimler görülür. Sözgelişi belirli saatlerde uyur, uyanır ya da acıkırız; vücut sıcaklığımız dahi gündüz ile gece arasın*da biraz değişir. Uzun müddet yeraltı sığınaklarında veyahut deney odalarında yaşamak zorun*da kalan insanlar günlük ritimlerini birkaç hafta kadar savunabilir, fakat bu müddet uzayınca bütün vakit duygularını yitirirler.

 

Uçakla kıtalararası uzun yolculuklara çıkan kişilerde de çoğu zaman “jet belirtisi” tecrübe et biyolojik ritim bozukluğu görülür. Mesela Hindistan’dan Amerika’ya uçarak öğle saa*tinde alana inen bir yolcuya gece yarısı olmuş gibi gelebilir.

 

Bir hayli hayvan mevsimlere bağlı olarak davranış değişiklikleri gösterir. Sözgelişi ayılar havalar soğuduğu vakit kış uykusuna yatarlar; kaplumbağalar ise sıcak ve kurak yaz aylarını uykuda geçirirler. Biyolojik saatleri, bu hayvanlara uyku vaktinin yaklaştığını ve hazırlanmaları gerektiğini haber verir.

 

Böylelikle her iki hayvan da bu uzun uykuya yatmadan önce vücudunda bir miktar yağ depolar. Hiç beslenmeden, uyuyarak geçire*cekleri bu müddet içindeki tek enerji kaynaklan bu yağdır

Share this post


Link to post
Share on other sites

Join the conversation

You can post now and register later. If you have an account, sign in now to post with your account.

Guest
Reply to this topic...

×   Pasted as rich text.   Paste as plain text instead

  Only 75 emoji are allowed.

×   Your link has been automatically embedded.   Display as a link instead

×   Your previous content has been restored.   Clear editor

×   You cannot paste images directly. Upload or insert images from URL.

Sign in to follow this  

×
×
  • Create New...